Naar de inhoud
Voorwaarheid
Terug naar dossiers
Actief

Grondrechten en de rechtsstaat

Grondrechten zijn het speelveld van de democratie. Dit dossier verzamelt de basis: wat er in de wet staat en hoe de rechter die regels toepast.

Het Vredespaleis in Den Haag, gefotografeerd in 1921.
Het Vredespaleis met bezoekers in 1921.

Waar dit dossier over gaat

De democratische rechtsstaat houdt in dat de overheid gebonden is aan regels, ook als ze dat onhandig vindt. Dit dossier bundelt de kern van die regels: de Grondwet, het EVRM en de uitspraken die laten zien hoe de rechter toetst.

Geen politiek oordeel, maar de bronnen zelf: wat staat er, en wat betekent dat in de praktijk?

In het kort

  • De Grondwet en het EVRM leggen vast welke rechten de overheid moet respecteren.
  • Beperkingen van grondrechten mogen alleen bij wet, voor een legitiem doel en als ze noodzakelijk zijn.
  • Rechterlijke uitspraken laten zien dat de toetsing van beperkingen geen formaliteit is.

Wat de bronnen laten zien

  1. De Grondwet waarborgt gelijke behandeling (artikel 1), vrijheid van godsdienst (artikel 6), vrijheid van meningsuiting zonder voorafgaand verlof (artikel 7), vergadering en betoging (artikel 9) en eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer (artikel 10).

    Grondwet, artikelen 1, 6, 7, 9 en 10

  2. Het EVRM waarborgt vrijheid van gedachte en godsdienst (artikel 9), vrijheid van meningsuiting (artikel 10) en vrijheid van vreedzame vergadering (artikel 11). Beperkingen zijn alleen toegestaan onder de voorwaarden van het tweede lid van die artikelen.

    Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens, artikelen 9, 10 en 11

  3. De Hoge Raad toetst of strafrechtelijk optreden rond demonstraties een afschrikkende werking heeft, en vernietigde in 2025 twee hofarresten waarin dat verweer te oppervlakkig was behandeld (ECLI:NL:HR:2025:1313 en ECLI:NL:HR:2025:1438).

    Hoge Raad 30 september 2025, ECLI:NL:HR:2025:1438

  4. In december 2020 concludeerde de parlementaire ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag dat bij de fraudeaanpak grondbeginselen van de rechtsstaat waren geschonden (rapport Ongekend onrecht).

    Tweede Kamer, rapport Ongekend onrecht (december 2020)

  5. Iedereen heeft recht op inzage in de persoonsgegevens die over hem worden verwerkt (artikel 15 AVG). De eerste kopie is in principe kosteloos; alleen voor bijkomende kopieën mag een redelijke vergoeding worden gevraagd.

    Algemene verordening gegevensbescherming, artikel 15