De overheid hoort het volk te dienen

Besturen is dienen, geen gunst

Wie in de politiek of in het ambtelijk apparaat werkt, beheert iets dat niet van hem is: macht die het volk tijdelijk uit handen geeft. Die macht is begrensd, met opzet. De Grondwet en het EVRM leggen vast wat de overheid niet mag doen, ook als een meerderheid dat graag zou willen. Dat is geen zwakte van de democratie. Het is de reden dat je in een democratie kunt wonen zonder je buren te vrezen.

Wat er misgaat als het denken kantelt

In de kinderopvangtoeslagaffaire ging het mis op precies dit punt. De parlementaire ondervragingscommissie schreef in december 2020 het rapport Ongekend onrecht: bij de fraudeaanpak werden grondbeginselen van de rechtsstaat geschonden, en ouders werden jarenlang behandeld als tegenstanders in plaats van als burgers met rechten. Dat gebeurde niet door één slechte ambtenaar, maar door een systeem, een cultuur en een manier van kijken naar mensen.

Zodra de overheid burgers als risico's ziet in plaats van als opdrachtgevers, verdwijnen de grondrechten naar de achtergrond. Dan wordt een bezwaarschrift een lastig dossier, een Woo-verzoek een kostenpost en een demonstratie een veiligheidsprobleem. De taal verraadt de verhouding.

Verantwoording als gewoonte

Een overheid die het volk dient, legt uit wat ze doet en waarom. Niet omdat een rechter haar daartoe dwingt, maar omdat het haar taak is. Openbaarheid hoort de standaard te zijn en geheimhouding de uitzondering die je moet verdedigen. In dat licht is elk Woo-verzoek, elke klacht en elke kritische vraag geen aanval op het bestuur. Het is precies waar het bestuur voor bestaat.

Wat ons te doen staat

De rechtsstaat is geen machine die zichzelf onderhoudt. Hij draait op mensen die de regels kennen, vragen stellen en niet wegkijken. Dat is de beweging die wij willen zijn: niet tegen de overheid als idee, maar voor een overheid die doet waarvoor ze is aangesteld.

Wij zijn dus kritisch. Niet uit wantrouwen tegen de democratie, maar uit vertrouwen in wat een democratie kan zijn als de verhoudingen kloppen. De overheid dient het volk. Wij houden haar aan die zin.