Het demonstratierecht staat onder druk: wat de rechter en de VN zeggen

Wat het recht precies beschermt

Artikel 9 van de Grondwet erkent het recht tot vergadering en betoging. Beperkingen zijn mogelijk, maar alleen volgens de wet en alleen ter bescherming van de gezondheid, in het belang van het verkeer of ter bestrijding van wanordelijkheden. Artikel 11 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens is strenger geformuleerd: een beperking moet bij de wet zijn voorzien en noodzakelijk zijn in een democratische samenleving, met een van de doelen die het verdrag noemt, zoals de openbare veiligheid of de bescherming van de rechten van anderen.

Die formulering klinkt technisch, maar de betekenis is groot. De overheid mag een demonstratie dus niet verbieden omdat de boodschap haar niet bevalt. Wie wil demonstreren vraagt vooraf geen toestemming. Een kennisgeving kan wel verplicht zijn, zodat de politie zich kan voorbereiden. Dat is iets anders dan een vergunning.

De rechter als correctiemiddel

De Hoge Raad gaf op 8 februari 2022 de maatstaf, in een arrest over een demonstratie in de RAI (ECLI:NL:HR:2022:126). Volgens de Raad kan het demonstratierecht worden beperkt om de rechten van anderen te beschermen. Daarbij weegt mee waar de demonstratie plaatsvindt en of er een redelijk alternatief is geboden. Ook belangrijk: strafrechtelijk optreden mag niet zo ingrijpend zijn dat daarvan een afschrikkende werking uitgaat, in het Engels een chilling effect, op mensen die willen demonstreren.

In september 2025 deed de Hoge Raad uitspraak in zeven samenhangende demonstratiezaken, over acties in een bank, in de hal van een ministerie en tijdens een openbare vergadering van de Tweede Kamer. In twee van die zaken vernietigde de Raad het arrest van het hof (ECLI:NL:HR:2025:1313 en ECLI:NL:HR:2025:1438). De reden: het hof had het verweer dat de vervolging disproportioneel was, ontoereikend behandeld. De kern van de uitspraken: de rechter moet alle omstandigheden van het geval wegen, en als strafrechtelijk optreden als geheel disproportioneel is, dan blijft het strafbare feit buiten toepassing.

De brief uit Genève

Begin 2022 stuurde de Speciale Rapporteur van de Verenigde Naties voor foltering een brief aan de Nederlandse regering (referentienummer AL NLD 1/2022). Hij schreef dat hij meldingen had ontvangen over buitensporig gebruik van geweld door de politie tegen demonstranten, tijdens meerdere protesten sinds januari 2021. Volgens de rapporteur waren die gevallen in strijd met de beginselen van legaliteit, noodzakelijkheid, evenredigheid en voorzorg. In maart 2022 volgde een tweede brief met nadere vragen aan de staat (AL NLD 4/2022).

De beginselen die de rapporteur noemt, staan ook in de VN-beginselen over het gebruik van geweld en vuurwapens door opsporingsambtenaren. Kort samengevat: geweld is het laatste middel, het moet zo beperkt mogelijk blijven, en er moet onderzoek komen als er klachten zijn.

Wat dit betekent als je zelf gaat staan

Demonstreren blijft een recht. De politie mag optreden bij wanordelijkheden of gevaar, maar een ingreep moet te verklaren zijn: welke wettelijke grondslag, welk doel, en was er een minder ingrijpend alternatief? Bewaar bij twijfel bewijs. Film, noteer tijd en plaats, onthoud eenheden en dienstnummers, en verzamel namen van getuigen.

Wie te maken krijgt met geweld of een onterechte aanhouding kan een klacht indienen of aangifte doen. In het juridisch loket staat een modelbrief voor een politieklacht, met een stappenplan dat je daarbij helpt.

Het demonstratierecht houdt zichzelf niet overeind. Het leeft doordat mensen ervan gebruikmaken, en doordat misstanden worden gemeld en onderzocht. Wie zwijgt, laat het veld aan de ander.