Openbaarheid is de kern van de rechtsstaat

Wat de Wet open overheid zegt

Sinds 1 mei 2022 geldt de Wet open overheid, kortweg Woo. Artikel 4.1 is de kern: eenieder kan een verzoek om publieke informatie richten tot een bestuursorgaan. Je hoeft geen belang te stellen en hoeft niet uit te leggen waarom je iets wilt weten. Een verzoek mag mondeling of schriftelijk, en mag per e-mail.

Het bestuursorgaan beslist binnen vier weken na ontvangst (artikel 4.4, eerste lid, Woo). Die termijn mag eenmalig met twee weken worden verlengd, maar alleen als de omvang of de gecompliceerdheid van de informatie dat rechtvaardigt, en alleen met een gemotiveerde mededeling voordat de eerste termijn afloopt (tweede lid). Vindt het bestuursorgaan je verzoek te algemeen, dan moet het binnen twee weken vragen om een preciezere omschrijving en je daarbij helpen (artikel 4.1, vijfde lid).

Uitzonderingen bestaan, maar zijn begrensd

Niet alles wordt openbaar. Artikel 5.1 Woo noemt de weigeringsgronden, van de veiligheid van de staat tot de bescherming van persoonsgegevens en de opsporing van strafbare feiten. Voor interne meningsvorming geldt artikel 5.2: persoonlijke beleidsopvattingen blijven in beginsel achterwege. En artikel 5.3 bepaalt dat bij informatie ouder dan vijf jaar extra moet worden gemotiveerd waarom openbaarheid alsnog moet wijken.

De keerzijde van die uitzonderingen is minstens zo belangrijk: wie weigert, moet dat motiveren. Die motivering is toetsbaar, uiteindelijk door de rechter.

Als de overheid blijft zwijgen

Beslist een bestuursorgaan niet op tijd, dan sta je niet machteloos. Je kunt bezwaar maken binnen zes weken (artikel 6:7 van de Algemene wet bestuursrecht) en beroep instellen wegens het niet tijdig nemen van een besluit (artikel 6:2 en 6:12 Awb). De Raad van State bevestigde op 22 september 2023 dat de rechter het bestuursorgaan vervolgens kan opdragen om binnen twee weken alsnog te beslissen (ECLI:NL:RVS:2023:3583). In die zaak ging het om een verzoek over ongeveer 24.000 documenten; het bestuursorgaan had nagelaten te beslissen en kreeg een termijn van twee weken.

Klein verzoek, groot effect

Openbaarheid begint vaak klein: één brief, één verzoek, één vraag. Onderzoeksjournalisten gebruiken de Woo, net als gemeenteraadsleden, buurtinitiatieven en gewone inwoners. Elke openbaar gemaakte notitie maakt controleerbaar wat anders in het donker blijft.

Verwacht geen snelle uitkomst. De praktijk kent lange termijnen, weigeringen en botsingen met de ambtelijke molen. Maar het recht op informatie staat, en het is van iedereen. Van jou dus ook.

In het juridisch loket staat een kant-en-klare modelbrief waarmee je zelf een Woo-verzoek kunt indienen. Tien minuten werk, en de klok begint te lopen.