Meevallers en tegenvallers
Door Paul Frijters, emeritus professor welzijnseconomie aan de London School of Economics
Welke schade van lockdowns is in Nederland meegevallen? En wat viel tegen? Na 22 maanden beginnen we zicht te kijken op waar de pijn zit en waar die niet zit.
Meevaller 1: het kindertal
In Oost-Azië, Zuid-Europa, en in Anglo-Saxische landen was snel duidelijk dat lockdowns tot een sterke geboortedaling leidden, variërend van 10% tot wel 40%.[1] Ook voor Nederland lag zo’n daling in de lijn der verwachtingen, zeker voor de tweede lockdown. Hoe ontwikkelden de cijfers zich? De beste data daarover komen van het CBS[2]:
De donkerblauwe lijn is voor 2020 en de lichtblauwe voor 2021. Wat je hieruit opmaken, is dat in heel 2021 (op januari na) het aantal geboren kinderen per maand met iets als 4 tot 5% boven dat van 2020 lag . Nou waren de geboortes in het merendeel van 2020 het gevolg van fertiliteitsgedrag van voor maart 2020, dus was 2020 ‘normaal’ en is die 5% extra in 2021 echt 5% boven ‘normaal’. Ikzelf verwachtte dat de tweede lockdown van eind 2020, begin 2021, een duidelijke geboortedaling zou laten zien, wat ook waarschijnlijk leek uit online zoekgedrag voor zwangerschapsmisselijkheid. Nou, mooi niet dus: als de tweede lockdown veel zwangerschappen had voorkomen, dan hadden we dat echt al moeten zien in deze data die tot eind november gaan.
Je ziet dus, ietwat onverwacht, dat de daling in geboortes door lockdowns in de VS en Zuid-Europa niet opgaat voor Nederland. Ook in Scandinavië en Australië zie je geen daling. Beslist een onverwachte meevaller.
Tegenvaller 1: de staatsschuld
De volgende grafiek laat de staatsschuld (in miljoenen euros) in Nederland zien tot en met juli 2021
Vanaf begin 2020 tot nu is de staatsschuld met ongeveer 100 miljard gestegen, zo’n 10% van het BBP. Dat is een stuk meer dan initieel gedacht (en veel meer dan in Zweden waar de staatsschuld alweer aan het afnemen is), in feite omdat de lockdowns maar blijven komen. Die leveren een enorme staatsschuld op want het is een soort gedwongen werkeloosheid. Die staatsschuld moet een keer terugbetaald worden, wat dus problemen in de toekomst oplevert.
Meevaller 2: arbeidsparticipatie
Aan het begin van de eerste lockdown zag je een enorme teruggang in arbeid en was de vrees dat het jaren zou kosten voordat de baantjes terugkwamen. Het is ook de ervaring in recessies dat baantjes makkelijker verdwijnen dan er weer bij komen. De duidelijkste indicatie dat het wat dat betreft meevalt zie je aan de arbeidsparticipatie (in % van de bevolking tussen 15 en 65) in Nederland:
Wat je in deze gegevens ziet, is dus dat de baantjes verloren in de eerste lockdown van 2020, voor het merendeel terugkwamen in de zomer van 2020 toen de lockdowns opgeheven werden. De dip van de tweede lockdowns werd meer dan teruggepakt eind 2021 met een historisch hoge arbeidsparticipatie. Nou betekent dat gedeeltelijk dat meer mensen desperaat zijn om wat te verdienen. We moeten ook een slag om de arm houden wat betreft deze data vanwege subsidieprikkels, waardoor het niet altijd duidelijk is of alle baantjes echt zijn. Toch is het wel zeker dat er gewoon geen groot lange termijn werkeloosheidsprobleem is vanwege de lockdowns. De ‘nieuwe baantjes’ zijn waarschijnlijk niet zo goed als diegene die ze vervingen, maar er zijn wel baantjes. Ook dat is trouwens niet overal zo: in the VS is de arbeidsparticipatie nog verder gedaald in deze tijd[3].
Tegenvaller 2: welzijnskosten van lockdowns
Begin 2021 berichtte ik hoe de lockdowns van 2020 een groot effect hadden op welzijn in Nederland, hoewel het CBS dat probeerde te verdoezelen door ineens iets anders welzijn te noemen[4]. Het CBS heeft nu eindelijk de data voor de laatste 3 kwartalen vrijgegeven en wat blijkt? De data zijn helder[5]:
In deze gegevens moet je 86.3% ‘tevreden met het leven’ zien als normaal, zelfs een beetje onder 2019 en daarvoor. De 83,7% in het 4e kwartaal van 2020 was dan ook al een welzijnsdaling van iets dan 3% (83,7 versus 86,3). Zoals ik toen al aangaf zijn lockdowns een directe aanslag op mentale gezondheid en dus welzijn, omdat mensen zich eenzaam en depressief voelen. Dat zien we heel duidelijk in de lockdownmaanden van het eerste kwartaal van 2021 waarin het % tevredenen daalde tot 80.6%, bijna 7% onder het niveau van vóór 2020. Dat moet je zien als 2 dagen per maand afpakken van iedereen in de hele bevolking. Met 3 maanden lockdown voor bijna 18 miljoen Nederlanders is dat bijna 408,000 levensjaren, ofwel meer verloren gelukkige levensjaren dan 130,000 coronadoden[6]. Een enorme aderlating dus.
Wat je ook ziet in deze cijfers is dat welzijn terugveert als lockdowns opgeheven worden, dus in het derde kwartaal van 2021 (voor de laatste lockdowns!) was het welzijn in Nederland weer dicht bij normaal. Ook dit is verwacht uit de welzijnsliteratuur waarin bekend is dat warme sociale contacten er het meest toe doen. Als warm contact dus weer kan en aangemoedigd wordt is het welzijnsherstel snel.
Conclusies
De lockdownschade op het terrein van geboortedalingen en werkloosheid is in Nederland onverwacht laag geweest. Er zit dus een grote veerkracht in de Nederlandse maatschappij. Wat erger was dan eerst gedacht is de stijging van de staatsschuld en de welzijnseffecten van lockdowns. Liefde en waarheid zijn complex!
- /informeren/hoe-staat-het-met-de-covid-baby-bust-in-rijke-landen/
- https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/dashboard-bevolking/bevolkingsgroei/geboren-kinderen
- https://tradingeconomics.com/united-states/labor-force-participation-rate
- /informeren/bedrog-ontmaskerd-het-welzijn-in-nederland-keldert-volgens-eigenlijke-cbs-cijfers/
- https://www.cbs.nl/nl-nl/cijfers/detail/84994NED
- Zie hier voor hoe die berekeningen gaan: https://esb.nu/esb/20061509/vanuit-geluk-bezien-zijn-de-kosten-van-een-lockdown-veel-hoger-dan-de-baten