De kanarie in de kolenmijn van de technocratische geglobaliseerde samenleving
We blijven technologische vooruitgang presenteren als menselijke vooruitgang. Maar als psycholoog kan ik die twee steeds minder automatisch met elkaar verbinden.
Door Henk Vermeulen; bron LinkedIn
Ons brein is geëvolueerd in kleinschalige, directe sociale structuren — waarin contact, wederkerigheid en sociale betekenis samenvielen in één gedeelde werkelijkheid.Wat we nu hebben is iets fundamenteel anders:grootschalige, digitale en bureaucratische systemen die niet zijn ontworpen rond menselijke psychologie, maar rond schaalbaarheid, efficiëntie en optimalisatie. En toch verwachten we dat de mens zich daar moeiteloos toe blijft verhouden.
Dat is de kern van de spanning.Wat we vervolgens zien — burn-out, angst, depressie, vervreemding, chronische onrust en polarisatie — wordt vaak geïnterpreteerd als individueel falen. Maar dat is een mislezing van de werkelijkheid.
In een evolutionair-psychologisch perspectief zijn dit geen willekeurige stoornissen, maar signalen van structurele mismatch tussen een geëvolueerd menselijk systeem en een digitale grootschalige leefomgeving.
De reflex van het systeem hierop is: meer technologie, meer digitalisering, meer schaal, meer optimalisatie. Alsof je een probleem dat ontstaat door versnelling oplost met nog meer versnelling.
In dat patroon worden mensen die vastlopen en/of hier tegen protesteren vaak weggezet als te gevoelig, niet adaptief of lastig en tegendraads.Maar je kunt het ook omdraaien: Zij zijn de vroege signaaldragers van systeemfrictie, oftewel de metaforische “kanarie in de kolenmijn”.
En dat brengt ons bij een ongemakkelijke vraag die we systematisch vermijden:Wat als de toename van psychische klachten, maatschappelijke onvrede en toenemende polarisatie te beschouwen zijn als bijproducten of symptomen van de wijze waarop wij onze samenleving hebben ingericht?
En wat zegt het over ons als we die signalen niet gebruiken om het systeem te heroverwegen, maar om de burgers – vaak in vermomde vorm – te verplichten om zich nog meer aan het systeem aan te passen?
Dan komen we op een punt dat zelden hardop wordt uitgesproken:Misschien is wat we “de huidige crisis” noemen in essentie een ontwerpfout: we hebben een leefwereld gebouwd die niet langer aansluit op de evolutionaire schaal waarop het menselijk brein is gevormd — kleinschalig, analoog en relationeel — en vervangen die door digitale grootschaligheid.
En de vraag is niet langer óf we dat willen zien, maar wat er gebeurt als we dat blijven weigeren.