De democratie is stuk; tijd voor de grote verbouwing
Beloften blijken breekbaar en leugens worden fluitend weggewuifd als ‘politieke realiteit’. Het meest stuitende recente voorbeeld hiervan is de ronkende verkiezingsbelofte van D66-leider Rob Jetten, die in de campagne nog vurig beloofde om tien nieuwe steden te bouwen om de woningnood op te lossen (zie de standpunten op: https://d66.nl/standpunten/wonen/). Maar nog koud buiten het stemhokje bleek die concrete belofte plotseling slechts ‘metaforisch’ bedoeld te zijn. Het was een illusie van daadkracht, louter bedoeld om stemmen te trekken.
Als kiezers op deze manier worden misleid, en als bewindspersonen die verantwoordelijk waren voor institutioneel falen – zoals bij de Toeslagenaffaire (achtergrond op: https://nl.wikipedia.org/wiki/Toeslagenaffaire) – na een symbolische val gewoon weer aanschuiven op het pluche, dan is de kloof tussen burger en politiek geen tijdelijke dip meer. Het is een structureel ravijn. Ons honderdvijftig jaar oude stelsel van louter representatieve democratie is simpelweg niet meer berekend op de eisen en de mondigheid van de moderne samenleving.
De oorzaak van deze verlamming ligt dieper dan alleen gebroken beloften: onze politiek wordt effectief gegijzeld door een old boys network van de usual suspects. De macht in Den Haag is een gesloten carrousel geworden waarbinnen dezelfde gezichten elkaar de bal blijven toespelen. Zelfs als een politiek kopstuk officieel het veld heeft geruimd, blijft de schaduw van de oude macht hangen. Kijk naar Mark Rutte: hoewel hij allang uit de actieve Nederlandse politiek is vertrokken, wegen zijn politieke erfenis en zijn informele invloed achter de schermen nog altijd loodzwaar op de huidige coalitieverhoudingen. Dit netwerk beschermt zichzelf en duldt geen echte buitenstaanders.
Deze gijzeling beperkt zich bovendien niet tot het Binnenhof; de carrousel heeft zich gulzig verplaatst naar de lokale politiek. Zodra Haagse bewindspersonen of Kamerleden door de kiezer of door schandalen zijn afgeserveerd, vallen ze niet buiten de boot, maar landen ze op hun pootjes als burgemeesters in onze steden en dorpen. Het burgemeestersambt is verworden tot de ultieme troostprijs voor het Haagse partij-etablissement. Hierdoor krijgen burgers ook lokaal exact dezelfde bestuurscultuur door de strot geduwd, zonder dat zij hier via een directe verkiezing invloed op hebben.
En alsof die baantjescarrousel nog niet genoeg is om de gevestigde macht te consolideren, grijpt het kartel nu naar een nog gevaarlijker middel: de formele uitsluiting van onwelgevallige stemmen. De recente aanname van de motie-Klaver is daar het ultieme, angstaanjagende bewijs van (het officiële Kamerstuk is in te zien via: tweedekamer.nl). Onder het mom van de strijd tegen ‘complottheorieën’ of ‘onacceptabele retoriek’ heeft de gevestigde orde besloten om partijen zoals Forum voor Democratie bij voorbaat te isoleren en uit te sluiten van beleidsakkoorden. Dit is niets minder dan een frontale aanval op de democratie en een grove minachting van het kiezersmandaat. De gevestigde politiek bepaalt tegenwoordig zélf wel welke stemmen ‘legitiem’ zijn en welke niet. Als de uitslag van de stembus de elite niet bevalt, verandert men simpelweg de spelregels om de oppositie monddood te maken. Dit failliet van het parlementaire stelsel vraagt niet om nóg een nieuwe partij, maar om een fundamenteel nieuw politiek systeem dat de macht terughaalt naar waar die hoort: bij de burger.
Hoe die verbouwing eruit moet zien? Niet door politici wettelijk te verbieden, maar door de democratie te herontwerpen rondom drie elkaar versterkende pilaren: burgerfora, het bindend referendum en een aangepast kiesstelsel.
De eerste stap is het doorbreken van de partijpolitieke bubbel via burgerfora. Waar het old boys network verlamd raakt door electorale angst en machtspolitiek, blijken gelote groepen burgers – een dwarsdoorsnede van de samenleving – uitstekend in staat om complexe besluiten te nemen. Of het nu gaat om het klimaat, de woningmarkt of de zorg: leg het voor aan een burgerforum. Ondersteund door onafhankelijke experts komen zij, vrij van de druk van achterkamertjes en partijdiscipline, tot oplossingen die wél breed gedragen worden. Wetenschappelijk onderzoek naar burgerfora in landen als Ierland laat zien dat deze methode polarisatie effectief vermindert en het vertrouwen in de politieke besluitvorming spectaculair herstelt.
Als tweede pilaar hebben we een noodrem nodig: het correctief bindend referendum. Nu heeft de politiek vrij spel zodra het regeerakkoord is getekend, en kunnen ze naar hartenlust kritische partijen uitsluiten via moties. Met een bindend referendum krijgt de kiezer het laatste woord. Loopt de politiek na de verkiezingen de compleet andere kant op, of negeert men doelbewust het kiezersmandaat van honderden duizenden burgers? Dan kan de burger via een referendum deze wetten of dit uitsluitingsbeleid direct achteraf torpederen. Het is de ultieme stok achter de deur die het Haagse kartel dwingt om te blijven luisteren.
Ten slotte moeten we de directe lijn tussen kiezer en gekozene herstellen door het kiesstelsel aan te passen. In het huidige systeem bepalen partijbesturen de kandidatenlijst én wie de burgemeestersposten krijgt. Politici zijn daardoor loyaler aan hun gesloten netwerk dan aan de burger. Door over te stappen op een herzien kiesstelsel, bijvoorbeeld met de invoering van een rechtstreeks gekozen burgemeester en een grotere rol voor regionale kiesdistricten, breken we de macht van de baantjescarrousel. Liegen, falen of het uitsluiten van miljoenen kiezers betekent dan direct dat je door je eigen achterban wordt weggestemd, zonder dat het old boys network je nog de hand boven het hoofd kan houden of weg kan sluizen naar een comfortabele burgemeesterspost.Het huidige stelsel is vastgelopen in zijn eigen cynisme en zelfbescherming. Burgers weerhouden van het pluche is symptoombestrijding; het openbreken van de gesloten machtscultuur en het stoppen van deze democratische gijzeling is de cure. Door burgerfora, referenda en een vernieuwd kiesstelsel in te voeren, slopen we de carrousel en repareren we de democratie. Pas dan dwingen we politici tot eerlijkheid, sluiten we de kloof en zorgen we ervoor dat de stem in het stemhokje er écht weer toe doet.D66.NL