Het sprookje van de bevrijding

Op laatstgenoemde locatie liggen sinds het begin van de jaren zestig Amerikaanse atoombommen opgeslagen. Over het gebruik daarvan heeft de Nederlandse luchtmacht geen enkele zeggenschap. Op het moment dat het Amerikaanse Navo-opperbevel besluit een nucleaire aanval uit te voeren, worden Nederlandse piloten geacht zonder aarzeling de bommen af te werpen. 

In de jaren 1940-1945 was de Duitse bezetter duidelijk aanwezig in het straatbeeld. Dat was anders in de naoorlogse jaren. Een Amerikaan in uniform zag en zie je zelden of nooit in de openbare ruimte. Blijkt daaruit dat wij een bevrijd land zijn? Als Nazi-Duitsland de oorlog had gewonnen, dan zouden ook hun militairen snel uit het zicht zijn verdwenen. Immers: Om in vredestijd je zin te krijgen als bezetter hoef je geen kuststroken of spoorlijnen te bewaken met luchtafweerinstallaties of door de straten te marcheren om te laten zien wie er de baas is. Het enige wat je nodig hebt, is een marionettenregering. Een regering dus die geen bedreiging vormt voor jouw vitale belangen, of liever nog: een regering die zich volledig vereenzelvigt met jouw belangen, graag dienstorders opvolgt en die desnoods bereid is de eigen nationale belangen daaraan op te offeren.

In 2003 werd in de VS de American Service Members’ Protection Act van kracht, bijgenaamd de The Hague Invasion Act. De Amerikaanse president kreeg met die wet de bevoegdheid om militair geweld te gebruiken in Nederland, mocht er bij het Internationaal Strafhof in Den Haag een Amerikaanse of Israëlische burger voor het hekje komen te staan. Dat deze wet niet heeft geleid tot bekoelde betrekkingen met de VS is veelzeggend. In 2003, dus een jaar nadat de Haagse invasiewet van kracht was geworden, trakteerde de Amerikaanse ambassadeur Clifford Sobel toenmalig premier Jan Peter Balkenende op een etentje in diens Haagse ambassadeurswoning. Er werd bij die gelegenheid met geen woord gerept over de invasiewet, blijkt uit een door Wikileaks gepubliceerd verslag van de ambassade. Toen in 2005 minister van Buitenlandse Zaken Ben Bot Sobel bezocht, omschreef die eerste de relatie tussen de landen als ‘excellent’. Bot bespeurde de laatste vier jaar zelfs een verbetering van de betrekkingen. Uit geen enkel door Wikileaks gepubliceerd verslag van vertrouwelijke gesprekken van Nederlandse bewindslieden met Amerikaanse ambtsdragers blijkt dat Nederland heeft aangedrongen op intrekking van de invasiewet.

De spanningen rond het Internationaal Strafhof zijn intussen alleen maar toegenomen. De VS hebben meermaals bedreigingen geuit en sancties opgelegd aan medewerkers van het Strafhof. Landen als Frankrijk en Duitsland hebben dit scherp veroordeeld, maar de Nederlandse regering, die nota bene gastheer is van het Strafhof, heeft aldoor de lippen stijf op elkaar gehouden.

Ook als Nederlandse bedrijven het slachtoffer worden van de Amerikaanse dwingelandij, kijkt het kabinet de andere kant op. Zo legden de VS in 2010 boetes van honderden miljoenen op aan ABN AMRO en ING voor het door de VS sluizen van gelden uit Cuba en andere landen waar de VS een conflict mee hebben. Uit Den Haag kwam geen piep.

Toenmalig vicepresident Joe Biden vertelde in 2014 met trots dat hij de Europese Unie zover had gekregen dat deze strenge sancties instelde tegen Rusland, met alle negatieve gevolgen van dien voor het Nederlandse bedrijfsleven, met name voor de boeren en tuinders. Uit niets blijkt dat Nederland zich in Brussel heeft verzet tegen deze Amerikaanse lobby.

De Amerikaanse ambassadeur in Den Haag Pete Hoekstra dreigde in 2019 met sancties tegen Shell, Boskalis en Van Oord vanwege hun betrokkenheid bij de aanleg van Nord Stream 2, een gaspijpleiding van Rusland naar Duitsland. Het kabinet liet bij monde van buitenlandminister Stef Blok echter weten het conflict tussen de VS en de Nederlandse bedrijven niet te beschouwen als iets waar de Nederlandse overheid zich mee moest bemoeien.

Niet alleen verboden de Amerikanen Nederlandse bedrijven te bouwen aan een gaspijpleiding, ambassadeur Pete Hoekstra vertelde ons dat we zelfs geen Russisch gas meer mochten afnemen. Subiet gaven de Nederlandse autoriteiten daaraan gehoor.

In 2018 vroeg ik Harry van Bommel, die zich namens de SP-fractie negentien jaar lang bezig had gehouden met het Nederlandse buitenlandbeleid, of Nederland weleens ‘nee’ had verkocht aan de VS. Het enige voorbeeld dat hij kon bedenken was de afwijzing van het Amerikaanse verzoek de Nederlandse militaire missie in de Afghaanse provincie Uruzgan te verlengen. “Maar dat werd ons flink verweten”, aldus Van Bommel. “En om dat een beetje goed te maken zijn we later wel iets anders gaan doen in Uruzgan.”

‘Nee’ verkopen aan de Amerikanen blijft niet zonder gevolgen. “Nederland kan dan uitgesloten worden van deelname aan belangrijke besprekingen, zoals de G20”, aldus Van Bommel. “Het kan ook leiden tot repercussies bij de benoeming van functionarissen op internationale posten, zoals bij de NAVO en de VN.”

En dus zeggen Nederlandse bewindslieden graag ‘ja’ tegen alles wat de Amerikanen verlangen. Zo steunde minister van Buitenlandse Zaken Jaap de Hoop Scheffer enthousiast de Amerikaanse invasie van Irak in 2003. Hij vond het niet nodig te wachten op een resolutie of besluit van de Verenigde Naties en maakte Frankrijk en Duitsland, die daar anders over dachten, uit voor ‘neutralisten’. Het leverde hem de baan op van secretaris-generaal van de Navo.

Het toenmalige PvdA-kamerlid Bert Koenders sprak zich kritisch uit over het gemak waarmee De Hoop Scheffer de oorlog tegen Irak politiek steunde. Maar toen hij zelf minister van Buitenlandse Zaken werd, overtrof hij zijn voorganger in volgzaamheid aan de VS. Op Amerikaans verzoek, en zonder VN-mandaat, accordeerde hij Nederlandse bombardementsvluchten op Syrië en leverde hij pickup-trucks en ander materieel aan terreurgroepen daar.

Toen in februari 2026 de VS en Israël Iran aanvielen, leidde dit niet tot een veroordeling van de Nederlandse regering. Buitenlandminister Tom Berendsen verklaarde er desgevraagd “begrip” voor te hebben.

Tijdens diens bezoek van 17 januari 2023 aan het Witte Huis kreeg premier Mark Rutte van de Amerikaanse president Joe Biden het verzoek voorgelegd om de export van geavanceerde chipmachines van het Veldhovense bedrijf ASML naar China aan banden te leggen. Rutte regelde dat meteen. Al voor het einde van de maand waren de exportbeperkingen een feit. In 2025 dreigde Washington de Nijmeegse chipfabrikant Nexperia op een zwarte lijst te plaatsen als de Chinese topman Zhang Xuesheng niet werd vervangen. Subiet activeerde het kabinet Schoof een noodwet uit 1952 waarmee het de controle over het bedrijf overnam, hetgeen leidde tot Chinees tegenmaatregelen, die met name de Europese auto-industrie hard troffen.

De Amerikanen deinzen er niet voor terug bewindslieden van bevriende naties te waarschuwen dat het slecht met ze afloopt als ze de Amerikaanse belangen niet naar genoegen dienen. Zo werd minister Blok in 2018 via Twitter verteld dat hij snel minister-af zou zijn als hij zich niet hard maakte voor de invoering van een Nederlandse en Europese versie van de Amerikaanse Magnitsky Act, een wet die sancties mogelijk maakte tegen Russische mensenrechtenschenders. Degene die hem dit mededeelde was weliswaar geen Amerikaanse overheidsfunctionaris, maar wel degene die de Amerikaanse overheid zover had gekregen de sanctiewet aan te nemen: de Amerikaans-Britse hedgefundmanager Bill Browder. Het dreigement van Browder was kennelijk niet gericht aan dovemansoren, want Blok staakte subiet zijn verzet en begon meteen in Brussel te lobbyen voor een Europese Magnitsky Act, die er uiteindelijk kwam.

Voorman Willem Aantjes van de ARP, die tot 1980 deel uitmaakte van het CDA, moest in 1978 aftreden nadat er een dossier boven tafel was gekomen waaruit bleek dat hij lid was geweest van de Waffen-SS. Let wel: deze informatie kwam boven tafel 33 jaar na afloop van de Tweede Wereldoorlog. Waarom toen pas? Kan het zijn omdat Aantjes, een maand voordat hij in opspraak raakte, verklaard had dat hij het Nederlandse NAVO-lidmaatschap ter discussie wilde stellen?

Zeker is dat de Amerikanen niet terugdeinzen voor chantagepraktijken. Dat is althans de ervaring van professor Werner Weidenfeld, die gedurende twaalf jaar voor de Duitse overheid de betrekkingen coördineerde met de VS. “Als we met de Amerikanen van mening verschillen over een serieuze kwestie, dan komt er voor Duitsland compromitterend inlichtingenmateriaal op tafel en zeggen ze: “Of je doet met ons mee, of het is afgelopen met je.”

Zeker is dat de Amerikanen over materiaal beschikken waarvan bepaalde Nederlanders liever niet hebben dat het ooit openbaar wordt gemaakt. In 2017 meldde Roger Stone, die de verkiezingscampagne van Donald Trump in 2016 had geleid, op Twitter dat Trumps veiligheidsadviseur Michael Flynn in het bezit was van een lijst met pedofielen op hoge posities en dat publicatie hiervan voor opschudding zou zorgen. Hij voorzag zijn tweet van de veelbetekenende hashtag ‘Nederland’. Een voormalig eigenaar van een Amsterdams ‘jongensbordeel’ Karel Maasdam verklaarde in 2006 tegenover het Algemeen Dagblad dat Amerikaanse inlichtingenmensen zijn hele klantenbestand hadden doorzocht en dat de toenmalige Nederlandse inlichtingendienst BVD onaangenaam verrast was toen deze dit vernam. Het zal niet voor niets zijn dat Trumps veiligheidsadviseur de lijst nooit openbaar heeft gemaakt. Met een openbaar gemaakte lijst is het moeilijk chanteren.

Er is geen Europees land dat de Amerikaanse belangen zo goed dient als Nederland, blijkt uit het door Wikileaks gepubliceerde ambtsbericht dat de Amerikaanse ambassadeur schreef bij zijn afscheid in 2005. “De Nederlanders dienen als een belangrijk transatlantisch anker in Europa,” aldus Sobel. “Het aanhalen van de Amerikaans-Nederlandse betrekkingen is van belang om er zeker van te zijn dat de Nederlanders voortgaan met het meekrijgen van anderen in het behartigen van belangen die in lijn zijn met die van de VS, in het bijzonder op politiek-militair gebied.”